Deneme Süresinde İşten Çıkarılma: İhbar Tazminatı Ödenir mi?

İş hayatına yeni atılan veya iş değiştiren çalışanlar için ilk aylar genellikle bir alışma evresidir. Bu evre, hukuki adıyla deneme süresi olarak bilinir. İşveren ve işçi arasındaki uyumun test edildiği bu dönemde en çok merak edilen konulardan biri, deneme süresinde işten çıkarılma durumunda işçinin hangi yasal haklara sahip olduğudur. Özellikle iş sözleşmesinin aniden sonlandırılması halinde ihbar tazminatı ödenip ödenmeyeceği, hem işverenler hem de çalışanlar açısından sıkça araştırılan bir uyuşmazlık konusudur. Bu yazımızda, 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri çerçevesinde deneme süresindeki fesih kurallarını, ihbar tazminatı hakkını ve işçinin korunması gereken diğer mali haklarını detaylıca inceleyeceğiz.

İş Kanunu Kapsamında Deneme Süresi Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesine göre, taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyabilirler. Bu deneme süresi kural olarak en çok iki ay olabilir. Ancak, sendikal hakların kullanıldığı ve toplu iş sözleşmelerinin geçerli olduğu işyerlerinde bu süre dört aya kadar uzatılabilmektedir. Deneme süresinin temel amacı, işçinin çalışma koşullarını ve işin niteliğini görmesi; işverenin ise işçinin yeteneklerini, performansını ve işyerine uyumunu ölçmesidir.

Önemle belirtmek gerekir ki, hukuken geçerli bir deneme süresinden bahsedilebilmesi için bunun sözlü olarak kararlaştırılması yeterli değildir; iş sözleşmesinde yazılı olarak açıkça belirtilmesi şarttır. Eğer sözleşmede böyle yazılı bir madde yoksa, işçi ilk günden itibaren normal belirsiz süreli iş sözleşmesi kurallarına tabi olur.

Deneme Süresinde İşten Çıkarılma: İhbar Tazminatı Ödenir mi?

İşçi ve işveren ilişkilerinde kural olarak, belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshinden önce karşı tarafa yazılı bir bildirim süresi (ihbar öneli) tanınması gerekir. Bu süreye uyulmadan yapılan fesihlerde ise ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü doğar. Ancak, deneme süresinde işten çıkarılma söz konusu olduğunda kanun koyucu bu genel kurala net bir istisna getirmiştir.

İş Kanunu’nun 15. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca; deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız şekilde feshedebilirler. Bir başka ifadeyle, işveren deneme süresi bitmeden işçiyi işten çıkardığında herhangi bir ihbar süresi tanımak zorunda değildir. Fesih işlemi derhal sonuç doğurur. Dolayısıyla, deneme süresi içerisinde iş sözleşmesi sonlandırılan bir işçiye ihbar tazminatı ödenmez. İşveren, sebep göstermeksizin ve önceden haber vermeksizin iş ilişkisini aynı gün noktalayabilir.

İşçi Kendi İsteğiyle İstifa Ederse İhbar Süresi Gerekir mi?

Deneme süresi içinde sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshetme hakkı, salt işverene değil işçiye de tanınmış çift taraflı bir haktır. Eğer işçi, işyerindeki çalışma koşullarını kendisine uygun bulmaz veya farklı bir gerekçeyle ayrılmak isterse, deneme süresi içinde ihbar süresi beklemeksizin derhal istifa edebilir. Bu durumda işçi de işverene karşı ihbar tazminatı ödemekle yükümlü tutulamaz.

Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçinin Yasal Hakları Nelerdir?

Deneme süresi içinde iş sözleşmesinin tazminatsız olarak feshedilebilmesi, işçinin emeğinin karşılıksız kalacağı anlamına gelmemektedir. İş Kanunu, deneme süresinde işten çıkarılan işçinin fiilen çalıştığı günlere ait haklarını mutlak surette güvence altına almıştır. İşçinin bu dönemdeki temel hakları şunlardır:

• Ücret Alacağı: İşçi, deneme süresinde çalıştığı tüm günlerin maaşını eksiksiz olarak alma hakkına sahiptir. İş sözleşmesi feshedildiği anda bu ücretin işçiye ödenmesi gerekir.

• Fazla Mesai ve Tatil Ücretleri: İşçi bu kısacık dönemde dahi haftalık 45 saati aşan çalışmalar yapmışsa fazla çalışma ücretini; ulusal bayram, genel tatil veya hafta tatillerinde çalışmışsa bu günlere ait zamlı ücretlerini talep edebilir. Bu tarz hak edişlerin eksik veya geç ödenmesi durumunda işletilecek faiz detayları için işçilik alacaklarına uygulanan faiz başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

• Kıdem Tazminatı Yoktur: Bilindiği üzere kıdem tazminatına hak kazanabilmek için işyerinde en az 1 tam yıl çalışmış olmak gerekir. İş Kanunu kapsamındaki deneme süresi en fazla 2 (veya 4) ay olabildiği için, bu süre içinde gerçekleşen fesihlerde kıdem tazminatı hakkı doğmaz. İlgili şartlar hakkında daha geniş bilgi için kıdem tazminatı alma şartları sayfamıza göz atabilirsiniz.

Deneme Süresinde Sigorta Yapılması Zorunlu mudur?

İş hayatında karşılaşılan en büyük yanılgılardan biri, “deneme süresi boyunca işçiye sigorta (SGK) yapılmasının zorunlu olmadığı” yönündeki hukuka aykırı şehir efsanesidir. Deneme süresi, kayıt dışı veya sigortasız bir çalışma süresi değildir. İşveren, işçinin fiilen çalışmaya başladığı ilk günden itibaren SGK girişini yapmak ve primlerini ödemekle mutlak surette yükümlüdür. İşçi deneme süresinin ilk gününde dahi işten çıkarılsa, o günün sigorta primi yatırılmak zorundadır. Aksi uygulamalarda işçi hizmet tespit davası açarak hakkını arayabilir ve işverene ağır idari yaptırımlar uygulanır.

Deneme Süresi Bittikten Sonra Fesih Süreci

İş sözleşmesinde belirlenen deneme süresi fiilen dolmuş ve işçi çalışmaya devam ediyorsa, deneme kaydı kendiliğinden ortadan kalkar. Bu andan itibaren iş ilişkisi, güvenceli ve normal belirsiz süreli iş sözleşmesi rejimine tabi olur.

Deneme süresi bittikten sonra işveren işçiyi çıkarmak isterse, işçinin kıdemine uygun olarak yasal ihbar sürelerine uymak veya ihbar tazminatını peşin ödemek zorundadır. Ayrıca, işyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyorsa ve işçinin kıdemi 6 ayı geçmişse, iş güvencesi hükümleri devreye girer; bu durumda geçerli bir fesih sebebi gösterilmemesi halinde işçi, işe iade davası şartları kapsamında yasal yollara başvurabilir. Eğer süreç bu şartları taşımayan kısa bir dönemi kapsıyorsa, fesih sonuçlarını 3 ay çalışan işçinin hakları nelerdir yazımız üzerinden de ayrıca değerlendirebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Deneme süresinde işten çıkarılma durumunda hangi haklarımı alabilirim?

Deneme süresinde işten çıkarıldığınızda kıdem ve ihbar tazminatı alamazsınız. Ancak fiilen çalıştığınız günlerin maaşını, varsa fazla mesai, hafta tatili ve resmi tatil ücretlerinizi eksiksiz olarak talep hakkına sahipsiniz.

2 aylık deneme süresinde kendi isteğimle ayrılırsam işverene tazminat öder miyim?

Hayır. Deneme süresi içinde işçi istifa ederse herhangi bir ihbar süresi beklemek zorunda değildir ve işverene ihbar tazminatı ödemez.

Deneme süresinde işverenin fesih için gerekçe göstermesi zorunlu mu?

Hayır. Deneme süresinde işveren geçerli veya haklı bir sebep göstermeksizin, bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeksizin iş sözleşmesini derhal sonlandırabilir.

İş sözleşmesinde yazılı bir “deneme süresi” yoksa süreç nasıl işler?

Eğer iş sözleşmesinde açıkça yazılı bir “deneme süresi” maddesi bulunmuyorsa, ilk günden itibaren genel fesih kuralları geçerlidir. Bu durumda deneme süresi savunması yapılamaz ve işten çıkarma halinde işçinin ihbar tazminatı hakkı doğar.

Yazar: Av. Efehan Mihai Erginer – İzmir Barosu Sicil No: 20373

Yasal Uyarı: Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, hukuki danışmanlık veya mütalaa niteliği taşımamaktadır. Her hukuki uyuşmazlık kendi somut şartları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Hak kaybı yaşamamak adına sürecinizi uzman bir avukatla yürütmeniz tavsiye edilir.