Bu yazımızda, terk suçunun hukuki çerçevesi, unsurları, özel görünüş biçimleri ve ceza hukuku sistemimizdeki yeri incelenecektir.

Terk Suçu

5237 sayılı TCK m.97 hükmü;

(1) Yaşı veya hastalığı dolayısıyla kendini idare edemeyecek durumda olan ve bu nedenle koruma ve gözetim yükümlülüğü altında bulunan bir kimseyi kendi haline terk eden kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) Terk dolayısıyla mağdur bir hastalığa yakalanmış, yaralanmış veya ölmüşse, neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç hükümlerine göre cezaya hükmolunur.

Terk Suçu ile Korunan Hukuki Değer

Her suç tipi, ceza kanununda belirli bir hukuki değeri korumak amacıyla yer alır. Terk suçu söz konusu olduğunda, korunan hukuki değerin ne olduğu doktrinde çeşitli görüşlerle tartışılmaktadır. Bir görüşe göre, bu suç tipiyle öncelikli olarak insanın hayatı, vücut dokunulmazlığı ve sağlığı gibi kişisel değerler korunmaktadır. Yaşı veya hastalığı sebebiyle kendini idare edemeyecek durumda olan bir bireyin terk edilmesi, bu temel haklarını doğrudan bir tehlikeye maruz bırakmaktadır. Nitekim suçun, Türk Ceza Kanunu’nda “Kişilere Karşı Suçlar” bölümünde düzenlenmiş olması da bu görüşü destekler niteliktedir.

Diğer bir görüş ise, terk suçuyla sosyal fayda ve kamusal menfaatlerin korunduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre kanun koyucu, bireylerin koruma ve gözetim yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlayarak toplumsal dayanışmayı ve yardımlaşma duygusunu güvence altına almayı hedeflemiştir. Özellikle sanayileşme ve kentleşme ile birlikte geleneksel geniş aile yapısının yerini çekirdek aileye bırakması, yaşlı ve hasta aile bireylerinin yalnız kalma riskini artırmıştır. Bu durum, ahlaki bir ödev olan bakım yükümlülüğünün, kanuni bir zorunluluk haline getirilmesini gerekli kılmıştır.

Doktrindeki çoğunluk görüşü ise, terk suçunun hem kişisel hem de toplumsal değerleri aynı anda koruduğunu kabul etmektedir. Bu karma görüşe göre, suçun mağduru olan kişinin yaşam hakkı, vücut bütünlüğü ve sağlığı korunurken; aynı zamanda failin görevini yerine getirmesi, toplumsal dayanışma ve yardımlaşma gibi insani ve kamusal menfaatler de güvence altına alınmaktadır. Bu bakış açısı, suçun çok yönlü doğasını ve toplumsal yapıdaki önemini daha bütüncül bir şekilde ortaya koymaktadır.

Terk Suçunun Unsurları: TCK Madde 97

Türk Ceza Kanunu’nun 97. maddesi terk suçunu şu şekilde tanımlamaktadır:

Madde 97- (1) Yaşı veya hastalığı dolayısıyla kendini idare edemeyecek durumda olan ve bu nedenle koruma ve gözetim yükümlülüğü altında bulunan bir kimseyi kendi hâline terk eden kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) Terk dolayısıyla mağdur bir hastalığa yakalanmış, yaralanmış veya ölmüşse, neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç hükümlerine göre cezaya hükmolunur.

Bu madde metninden de anlaşılacağı üzere, suçun oluşabilmesi için belirli maddi (objektif) ve manevi (sübjektif) unsurların bir arada bulunması gerekmektedir.

Maddi Unsurlar

Fail: Garantör Olma Yükümlülüğü

Terk suçu, herkes tarafından işlenebilen genel suçlardan değildir; fail bakımından özgü suç niteliği taşır. Bu, suçu ancak kanuni tanımda belirtilen belirli bir hukuki yükümlülük altında bulunan kişilerin işleyebileceği anlamına gelir. TCK m. 97’ye göre fail, mağdur üzerinde “koruma ve gözetim yükümlülüğü bulunan bir kimse” olmalıdır. Bu yükümlülük, ceza hukuku terminolojisinde “garantörlük” olarak ifade edilir.

Peki, bu koruma ve gözetim yükümlülüğü (garantörlük) hangi kaynaklardan doğar? Türk Hukuku’nda garantörlüğün kaynakları genel olarak üç başlık altında toplanmaktadır:

• Kanundan Doğan Yükümlülük: Anne ve babanın çocukları üzerindeki velayet hakkı (Türk Medeni Kanunu m. 335) , eşlerin birbirlerine karşı olan yardımcı olma yükümlülüğü (TMK m. 185/3) , üstsoy, altsoy ve kardeşlerin nafaka yükümlülüğü (TMK m. 364) gibi durumlar kanundan kaynaklanan garantörlüğe en temel örneklerdir.
• Sözleşmeden Doğan Yükümlülük: Bir hasta bakıcısı, çocuk bakıcısı, huzurevi çalışanı veya özel hemşire gibi kişiler, üstlendikleri görev gereği baktıkları kişiler üzerinde sözleşmesel bir koruma ve gözetim yükümlülüğü altına girerler. Bu sözleşmenin yazılı olması şart değildir; sözlü bir anlaşma veya fiili olarak görevin üstlenilmesi yeterlidir.
• Öngelen Tehlikeli Eylemden Doğan Yükümlülük: Bir kişinin kendi tehlikeli eylemi sonucunda başkasının hayatı veya sağlığı için bir risk oluşturması durumunda, bu riski ortadan kaldırma yükümlülüğü doğar. Örneğin, taksirle bir trafik kazasına neden olan sürücünün, yaralanan kişiye yardım etme yükümlülüğü bu kapsamdadır.

Mağdur: Kendini İdare Edemeyecek Durumda Olma

Terk suçu, mağdur açısından da özellik arz eden bir suçtur. Suçun mağduru, “yaşı veya hastalığı dolayısıyla kendini idare edemeyecek durumda olan” bir kimse olabilir. Bu nedenle, terk suçu mağdur bakımından da özgü suç niteliğindedir. Maddede geçen “yaş”, “hastalık” ve “kendini idare edememe” kavramlarının açıklığa kavuşturulması gerekir.

• Yaş: Kanun metni, yaş konusunda belirli bir alt veya üst sınır koymamıştır. Bu durum, “yaş küçüklüğü” (çocukluk) ve “yaş büyüklüğü” (yaşlılık) olmak üzere her iki durumu da kapsar. Önemli olan, kişinin yaşından dolayı kendini tehlikelerden koruyamayacak, temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olmasıdır. Dolayısıyla, 17 yaşındaki bir genç de kendini idare edemeyecek durumda olabilirken, 70 yaşındaki bir birey oldukça sağlıklı ve kendi işlerini görebilir durumda olabilir. Hâkim, her somut olayda mağdurun kendini idare edip edemediğini özel olarak değerlendirmelidir.
• Hastalık: Maddede belirtilen hastalık, bedensel veya ruhsal nitelikte olabilir ve kalıcı olması gerekmez. Akıl hastalığı, yatalaklık, Alzheimer, ileri derecede görme engeli gibi durumlar bu kapsama girebilir. Ancak burada da kritik nokta, hastalığın tek başına varlığı değil, bu hastalık nedeniyle kişinin kendini idare edemeyecek duruma gelmesidir. Örneğin, günlük yaşamını başkasının yardımı olmadan sürdürebilen bir ortopedik engelli, bu suçun mağduru olarak kabul edilemeyebilir. Doktrinde engellilik veya geçici sarhoşluk gibi durumların “hastalık” kavramına dahil edilip edilmeyeceği tartışmalıdır. Bir görüş, kanunun lafzına sıkı sıkıya bağlı kalarak bu durumları kapsam dışında tutarken , diğer bir görüş ise kanunun amacından hareketle, kişiyi kendini idare edemez hale getiren her türlü bedensel ve akli değişikliğin madde kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.
• Kendini İdare Edememe: Bu unsur, suçun merkezinde yer alır. Kendini idare edemeyen kimse, başkalarının yardımı olmadan yaşamsal ihtiyaçlarını karşılayamayan, kendini tehlikelerden koruyamayan ve bu nedenle yardıma muhtaç olan kişidir. Hâkim, mağdurun terk edildiği yerin koşullarını, mağdurun fiziksel ve zihinsel durumunu ve fiilin işlendiği anı dikkate alarak bu unsurun gerçekleşip gerçekleşmediğini takdir edecektir.

Fiil: Kendi Haline Terk Etmek

Suçun maddi unsurunu oluşturan hareket, mağduru “kendi haline terk etmek”tir. Bu fiil, hem icrai (aktif) bir davranışla hem de ihmali (pasif) bir davranışla işlenebilir.

• İcrai Hareketle İşlenmesi: Failin, mağduru bulunduğu yerden alıp başka bir yere bırakması şeklinde gerçekleşir. Örneğin, bir bebeğin cami avlusuna bırakılması icrai bir terk fiilidir.
• İhmali Hareketle İşlenmesi: Failin, mağdurun bulunduğu yerden ayrılarak onu koruma ve gözetimden yoksun bırakmasıdır. Örneğin, yaşlı ve hasta bir ebeveyni evde yalnız bırakıp tatile çıkmak ihmali bir terk fiilidir.

Terk fiilinin gerçekleşmesi için mağdurun belirli bir süre korumasız kalması gerekir; ancak bu sürenin uzun veya kısa olmasının önemi yoktur. Önemli olan, geçen sürenin mağdur için bir tehlike oluşturacak nitelikte olmasıdır.

Terk suçunun bir tehlike suçu olduğu kabul edilir. Yani suçun tamamlanması için bir zararın (ölüm, yaralanma gibi) meydana gelmesi gerekmez; mağdurun hayatı, sağlığı veya vücut bütünlüğü için bir tehlikenin ortaya çıkması yeterlidir. Doktrinde bu tehlikenin soyut mu yoksa somut mu olması gerektiği tartışmalıdır. Soyut tehlike suçunu savunanlara göre, kendi haline terk fiilinin işlenmesiyle suç tamamlanır ve ayrıca somut bir tehlikenin varlığı aranmaz. Somut tehlike suçunu savunanlar ise, terk fiili neticesinde mağdur için gerçek bir tehlikenin ortaya çıkmış olması gerektiğini belirtirler.

“Kendi Haline Terk” Kavramının Yorumu

Uygulamada en çok tartışılan konulardan biri, “kendi haline terk” ifadesinin nasıl yorumlanacağıdır. Fail, mağduru bir başkasının veya bir kurumun yakınına bırakırsa bu suç oluşur mu? Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, mağdurun bir başkası tarafından bulunacağından veya bir kuruma teslim edileceğinden emin olunarak bırakılması durumunda “kendi haline terk” unsuru gerçekleşmez. Örneğin, bir bebeği çocuk yuvasının kapısına bırakan ve görevliler tarafından alındığını uzaktan gözetleyen bir annenin eylemi, terk suçu olarak değerlendirilmemektedir. Benzer şekilde, çocuğu Emniyet Müdürlüğü gibi resmi bir kuruma bırakan kişinin eyleminde de bu suçun oluşmadığı kabul edilmiştir. Suçun oluşması için, mağdurun koruma ve gözetim yükümlülüğünün kim tarafından üstlenileceğinin belirsiz olduğu bir duruma sokulması gerekir.

Manevi Unsur: Kast

Terk suçu, kasten işlenebilen bir suçtur; taksirle işlenmesi mümkün değildir. Fail, mağdurun kendi koruma ve gözetimi altında bulunduğunu, yaş veya hastalığı nedeniyle kendini idare edemeyecek durumda olduğunu bilmeli ve onu bu tehlikeli durumda bırakmayı istemelidir. Failin amacı (saiki) suçun oluşumu açısından önemli değildir.

Suç, olası kastla da işlenebilir. Örneğin, terk ettiği çocuğun sağlığının tehlikeye girebileceğini öngörmesine rağmen bu sonucu kabullenerek hareket eden failin eyleminde olası kast mevcuttur.

Eğer failin kastı, mağduru terk etmek değil de doğrudan onun yaralanmasına veya ölümüne yönelikse, bu durumda terk suçundan değil, kastına göre kasten yaralama (TCK m. 86) veya kasten öldürme (TCK m. 81, 82) suçlarından sorumluluk doğar.

Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Haller (TCK m. 97/2)

Maddenin ikinci fıkrası, terk fiili sonucunda daha ağır neticelerin ortaya çıkması durumunu düzenlemektedir. Buna göre, terk dolayısıyla mağdur;

• Bir hastalığa yakalanmışsa,
• Yaralanmışsa veya
• Ölmüşse,

fail, neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç hükümlerine göre cezalandırılır. Bu durumda failin ağırlaşan neticeden sorumlu tutulabilmesi için, TCK m. 23 uyarınca bu netice bakımından  en azından taksirle hareket etmiş olması gerekir.

Ancak uygulamada ve doktrinde, terk sonucunda ölüm meydana geldiğinde failin kastının ne olduğu büyük bir tartışma konusudur. Yargıtay, özellikle yeni doğan bebeklerin olumsuz hava koşullarında veya bulunma ihtimali düşük yerlere bırakılması gibi olaylarda, failin ölüm neticesini öngördüğünü ve kabullendiğini, dolayısıyla eylemin olası kastla veya duruma göre doğrudan kastla kasten öldürme (ihmali veya icrai davranışla) suçunu oluşturduğunu kabul etmektedir.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

• Teşebbüs: Terk suçunun bir tehlike ve sırf hareket suçu olması nedeniyle teşebbüse elverişli olup olmadığı doktrinde tartışmalıdır. Bir görüşe göre, failin mağduru terk etmesiyle suç tamamlandığı için teşebbüs mümkün değildir. Ancak diğer bir görüş, icra hareketlerinin bölünebildiği durumlarda (örneğin, failin mağduru ıssız bir yere bırakırken yakalanması) teşebbüsün mümkün olabileceğini kabul etmektedir.
• İştirak: Terk suçu özgü suç olduğu için, TCK m. 40/2 hükmü uygulanır. Buna göre, mağdur üzerinde koruma ve gözetim yükümlülüğü bulunan kişiler (örneğin anne ve baba) suça müşterek fail olarak iştirak edebilirler. Bu yükümlülüğe sahip olmayan diğer kişiler ise (örneğin, faile yardım eden bir arkadaşı) ancak azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilirler.
• İçtima: Failin, birden fazla korunmaya muhtaç kişiyi (örneğin, birden fazla çocuğunu) aynı anda terk etmesi durumunda, her bir mağdura karşı ayrı ayrı yükümlülüğü bulunduğundan, zincirleme suç hükümleri (TCK m. 43) uygulanmaz; fail, mağdur sayısı kadar ayrı suçtan (gerçek içtima) sorumlu tutulur.

Av. Efehan Mihai ERGİNER