Telif Hakkı Adil Kullanım
Fikri mülkiyet hukuku bağlamında, sinema eserleri de dahil olmak üzere bir eseri meydana getiren kişinin mali ve manevi hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile mutlak koruma altına alınmıştır. Bir film veya dizi sahnesi, kural olarak, kanun kapsamında bir eser teşkil eder ve bu eserin çoğaltma hakkı (m. 22), işleme hakkı (m. 21), yayma hakkı (m. 23) ve umuma iletim hakkı (m. 25) münhasıran eser sahibine aittir. Dolayısıyla, youtube gibi dijital platformlarda yayımlanacak bir video içeriğinde, eser sahibinin yazılı izni olmaksızın başkasına ait bir sinema eserinden parça kullanılması, ilke olarak eser sahibinin bu mali haklarına tecavüz teşkil eder.
Yazı İçeriği
Eser sahibinin inhisari haklarının istisnası: iktibas (alıntı) serbestisi
Eser sahibinin mutlak hakları, kamu yararı ve kültürel gelişim mülahazasıyla, Kanun’un belirli maddelerinde düzenlenen ve dar yoruma tabi olan istisnalarla sınırlanmıştır. Bu istisnalar arasında, pratik uygulamada en çok önem arz edenlerden biri, iktibas serbestisi (alıntı yapma hakkı) olup FSEK’in 35. maddesinde düzenlenmiştir.
İktibas serbestisinin şartları
Bir video içeriğinde, başka bir sinema eserinden kısa alıntı yapma hakkının hukuka uygun kabul edilebilmesi için şu şartların kümülatif olarak gerçekleşmesi zorunludur:
alenileşmiş eser: alıntı yapılacak eserin (dizi veya film sahnesi) öncelikle yayımlanmış veya umuma arz edilerek alenileşmiş olması gerekir.
maksadın haklı göstermesi ve nispet: alıntının, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde yapılması gerekir. Bu, belki de en kritik ve yorumu en zor olan şarttır. Alıntı yapılan kısım, ana eserin (yani sizin hazırladığınız videonun) içeriğini aydınlatma, destekleme, eleştirme veya yorumlama amacıyla kullanılmalı; videonun ana unsuru ve esası haline gelmemelidir. Başka bir deyişle, asıl eserden bağımsız ve yeni bir ifade biçimi ortaya koyan, dönüştürücü (transformative) bir kullanım olmalıdır.
kaynak ve eser sahibinin zikri: kullanılan eser ve eser sahibinin adı (jenerik) mutad (olağan) şekilde zikredilmek icap eder. Bu şart, eser sahibinin manevi hakkı olan adın belirtilmesi yetkisi (m. 15) ile doğrudan ilişkilidir.
FSEK’teki adil kullanım (fair use) ve iktibasın yorumlanması
Türk hukukunda, Anglo-Sakson hukukundaki adil kullanım (fair use) doktrinine tam olarak karşılık gelen genel bir kural bulunmamaktadır. FSEK, hakların sınırlanmasını yalnızca kanunda açıkça belirtilen hallerle (numerus clausus) sınırlandırır. Ancak, özellikle iktibas serbestisi hükmü, uygulamada adil kullanımın ruhuna yakın bir şekilde, özellikle eleştiri, parodi, eğitim ve haber amaçlı kullanımlarda geniş yorumlanma eğilimi gösterebilir.
Riskler
ticari kullanım: alıntı yapılan videonun ticari nitelik taşıması, yani reklam geliri elde etme veya ticari bir ürünün tanıtımını amaçlaması, iktibas serbestisinin sınırlarını daraltan en önemli faktördür.
kullanımın miktarı ve kalitesi: alıntının süresi mutlak bir ölçüt olmamakla birlikte, kullanılan kısmın orijinal eserin bütününe oranı ve o eserin piyasa değerine etkisi (m. 38/II) her zaman göz önünde bulundurulur. Bir sahnenin eserin en can alıcı, özgün veya esası niteliğindeki bölümü olması, kısa olsa dahi ihlal riskini artırır.
işleme mi, iktibas mı?: eğer yapılan alıntı, eserin orijinaline sadık kalmayıp üzerinde değişiklik yapılarak yeni bir esere dönüştürülmüşse (montaj, dublaj, öteleme vb.), bu işleme (m. 21) suçu teşkil edebilir ve bu, iktibasın sınırlarını aşar. eser sahibinin izni olmadan eserde değişiklik yapılmasını men etme (m. 16) manevi hakkı ihlal edilmiş olur.
Youtube ve dijital platformlardaki pratikteki durum: content id sistemi
Dijital telif uygulamalarında, youtube gibi platformların kullandığı content id sistemi ve bu sistemden doğan telif ihtarı (copyright strike) mekanizmaları hukuki süreçlerden bağımsız, idari bir süreçtir. Sistem, çoğu zaman eser sahibinin belirlediği bir politikaya (örneğin, videoyu engelleme veya para kazanma gelirini hak sahibine aktarma) otomatik olarak hükmeder. Kullanıcıların bu durumda başvurabileceği yollar:
içerik kimliği itirazı: eser sahibinin telif hakkı talebine itiraz etmek.
karşı bildirim (counter notification): DMCA (Dijital Milenyum Telif Hakkı Yasası) veya yerel mevzuat uyarınca, kullanımın adil kullanım veya iktibas serbestisi kapsamında hukuka uygun olduğu savunmasıyla video içeriğinin geri yüklenmesini talep etmek.
Ancak, unutulmamalıdır ki, youtube telif politikaları esasen hukuki süreç değil, platformun ticari anlaşmalarını ve iç işleyişini yansıtır. Nihai hukuki değerlendirme, daima yetkili mahkemeler tarafından FSEK hükümleri ışığında yapılacaktır.
Sonuç
Video içerik üreticileri ve youtuberlar için en güvenli yol, daima izin almaktır. Ancak, eğitim, eleştiri veya sanatsal ifade amaçlı dönüştürücü kullanım gerekliliği hasıl olduğunda:
Kullanılan kısım asgari düzeyde tutulmalıdır.
Alıntı, ana videonun içeriğini destekleyen bir gerekçe ile kullanılmalıdır (maksadın haklılığı).
Eser ve eser sahibinin adı açıkça ve mutad şekilde belirtilmelidir.
Kullanım, eserin mevcut veya potansiyel pazar değerine zarar vermemelidir.
Aksi takdirde, eser sahiplerinin tecavüzün men’i davası veya tazminat davası açma hakkı (m. 66 vd.) mevcuttur. Eserden kaynak göstermeksizin iktibas yapılması, aynı zamanda FSEK m. 71 uyarınca cezai yaptırımlara da tabi olabilmektedir. Her durum somut olay bazında ve dürüstlük kuralı çerçevesinde, bir avukat tarafından detaylıca değerlendirilmelidir. hukuki danışmanlık almadan, telifli içerik kullanımı son derece riskli bir eylemdir.
Av. Efehan Mihai ERGİNER
