İş Arama İzni Nedir?

Not: Bu hesaplamalar, ihbar süresinin hafta bazında değil, takvim günü olarak belirlenen süredeki iş günleri dikkate alınarak yapılır. Uygulamada, ihbar süresindeki cumartesi ve pazar günleri ile resmi tatiller iş günü sayılmadığı için, izin hakkı sadece mesai günleri için doğar.

İznin Kullanım Şekilleri: Günlük Kullanım ve Toplu Kullanım

İşçi, iş arama izni hakkını iki farklı şekilde kullanabilir:

1. Günlük Kullanım: İşçi, ihbar süresi boyunca her iş günü en az 2 saat olmak üzere, bu izni mesai saatleri içinde kullanır.

2. Toplu Kullanım: İşçi, isterse hakkı olan toplam iş arama izni saatini birleştirerek toplu olarak da kullanabilir. İşveren rızası aranmaz. Ancak bu durumda, İşK m. 27/2 uyarınca, işçi bu durumu işverene bildirmek zorundadır. Ayrıca, toplu olarak kullanılacak izin süresinin, işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatılması şarttır. Örneğin, iş sözleşmesi Cuma günü sona erecekse, toplu izin Pazar günü başlayıp Çarşamba günü bitecek şekilde kullanılamaz; son çalışma gününden önceki günlere denk gelmelidir.

İzin Saatlerinin Belirlenmesi

İş arama izninin hangi saat diliminde kullanılacağını belirleme yetkisi, kural olarak işverenin yönetim hakkı kapsamındadır. Ancak işveren, bu yetkisini kullanırken dürüstlük kuralına uygun davranmak ve iznin yeni iş bulmaya elverişli saatlerde kullandırılmasını sağlamak zorundadır. Örneğin, iznin gece vardiyasında veya iş görüşmesi yapmaya elverişli olmayan bir saatte kullandırılması, hakkın özünü zedeleyecektir ve izin hiç kullandırılmamış sayılır. Bu durumda işçi, eksik kullandırılan izin ücreti talep etme hakkına sahip olur.

İşverenin İzin Vermeme Veya Eksik Kullandırma Durumu ve Hukuki Sonuçları

İşverenin İş Arama İzni Vermemesi veya Eksik Kullandırması

İşverenin iş arama izni verme yükümlülüğü kanundan doğan mutlak bir yükümlülüktür. İşveren bu izni vermez veya kanunda belirtilen süreden daha az kullandırırsa, bunun ağır hukuki sonuçları bulunmaktadır:

1. Ücret Ödeme Yükümlülüğü: İşveren, kullandırmadığı veya eksik kullandırdığı süreye ilişkin ücreti işçiye ödemek zorundadır.

2. Zamlı Ücret Ödeme Yükümlülüğü (Çalıştırma Hali): En kritik husus, işverenin iş arama izni kullanılması gereken saatlerde işçiyi çalıştırması durumudur. İşK m. 27/3 uyarınca, bu durumda işveren, işçinin izin kullanarak bir çalışma karşılığı olmaksızın alacağı ücrete ilaveten, çalıştırdığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı ödemek zorundadır. Bu, iş arama izni ücretinin %100 zamlı ödenmesi anlamına gelir. Başka bir deyişle, işçi çalışmadığı için alması gereken normal ücretine ek olarak, bir kat daha (toplamda iki katı) fazla ücret alacaktır.

3. İşçinin Haklı Fesih Hakkı: İşverenin, kanundan doğan bu hakkı işçiye tanımaması, İşK m. 24/II-f bendindeki çalışma şartlarının uygulanmaması hali kapsamında değerlendirilebilir. Bu durumda işçi, iş sözleşmesini derhal ve haklı nedenle feshetme hakkını elde eder ve kıdem tazminatına hak kazanır.

İş Arama İzni Ücretinin Hesaplanması ve Ödeme Şekli

İş arama izni, ücretli izin niteliğindedir. İzin süresi için işçinin ücretinden kesinti yapılamaz. Ödenecek ücret, işçinin çıplak ücreti (sosyal yardımlar, fazla mesai ücretleri hariç) üzerinden hesaplanır.

İş Arama İzni Ücreti Formülü (Zamlı Ödeme Hali):

• Saatlik Ücret Hesaplama: Normal Saatlik U¨cret=30×7.5 (veya 225 saat)Aylık Bru¨t U¨cret​

• Zamlı Ödenecek Saatlik Ücret: $\text{Zamlı Saatlik U¨cret}=\text{Normal Saatlik U¨cret}\times 2$ (Yani %100 zamlı)

• Toplam İş Arama İzni Ücreti (Kullandırılmayan ve Çalıştırılan Süre İçin): $\text{Toplam U¨cret}=\text{Zamlı Saatlik U¨cret}\times \text{Kullandırılmayan Toplam I˙s¸ Arama Saati}$

İşçinin İzni Kullanmaktan Vazgeçmesi

İş arama izni, işçi lehine emredici bir hüküm olduğundan, işçinin bu haktan vazgeçtiğine dair bir protokol veya beyan hukuken geçersizdir. İşçi, izni kullanmak yerine işyerinde çalışmaya devam etmişse, bu süre için izin ücretini talep etme hakkı devam eder. Ancak Yargıtay, işverenin izni teklif etmesine rağmen işçinin kendi inisiyatifiyle çalışmaya devam etmesini hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirebilir ve bu durumda izin alacağı talebini reddedebilir. Bu durum, somut olayın özelliklerine göre farklılık gösterecektir.

İş Arama İzni ve İhbar/Kıdem Tazminatları ile İlişkisi

İş Arama İzni ve İhbar Tazminatı

İş arama izni, ihbar süresi içinde geçerli olan bir haktır.

• İşveren, ihbar süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi feshederse (ihbar tazminatı öderse), işçi ihbar süresi boyunca çalışmadığı için iş arama izni hakkı doğmaz ve dolayısıyla izin ücreti talebi de söz konusu olmaz.

• Eğer işveren, ihbar süresine uyarak fesih yapmış, ancak iş arama iznini kullandırmamışsa, işçi ihbar tazminatı talep edemez (çünkü bildirim süresine uyulmuştur), ancak eksik veya hiç kullandırılmayan iş arama izni ücretini talep edebilir. İş arama izni alacağı, ihbar tazminatının bir parçası değildir ve ayrı bir alacak kalemidir.

İş Arama İzni ve Kıdem Tazminatı

İş arama izni, kıdem tazminatının doğumu üzerinde doğrudan bir etkiye sahip değildir. Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin kanunda belirtilen şartlarda ve belirli sebeplerle (örneğin işveren tarafından İşK m. 25/II dışındaki fesihler, işçi tarafından haklı fesih, emeklilik) sona ermesi halinde doğan bir haktır. Ancak, yukarıda belirtildiği üzere, işverenin iş arama iznini kullandırmaması nedeniyle işçinin haklı nedenle fesih hakkını kullanması, işçiye kıdem tazminatı alma hakkını da kazandırır.

Zamanaşımı Süreleri

İş arama izninden doğan ücret alacağı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu‘nun (TBK) genel hükümlerindeki 10 yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Bu zamanaşımı süresi, alacağın muaccel olduğu tarihten (iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten) itibaren işlemeye başlar.

Hukuki Prosedür ve Başvuru Yolları

İş arama izni hakkı ihlal edilen işçi, alacaklarını yargı yoluyla talep edebilir.

Arabuluculuk Zorunluluğu

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, iş arama izni ücreti alacağı da dahil olmak üzere bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacakları için dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk şartı bulunmaktadır. İşçi, dava açmadan önce bir arabulucuya başvurmak ve arabuluculuk sürecini tamamlamak zorundadır. Aksi halde davası usulden reddedilecektir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Arabuluculuk sürecinin anlaşmazlıkla sonuçlanması halinde, işçi İş Mahkemeleri’nde dava açabilir. Görevli mahkeme İş Mahkemesi, yetkili mahkeme ise kural olarak işverenin yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki İş Mahkemesidir.

İspat Yükü

İş arama izninin kullanılıp kullanılmadığının ispatı konusunda işveren, izni kullandırdığını gösteren yazılı bir belge (izin defteri, izin formu, e-posta kaydı vb.) sunmakla yükümlüdür. İşverenin bu ispatı gerçekleştirememesi durumunda, izin kullandırılmamış kabul edilir ve işçi, zamlı ücret alacağına hak kazanır. İşçi ise, izni kullanmak yerine çalıştırıldığına dair iddialarını her türlü delille (tanık, yazışmalar vb.) ispat edebilir.

Sonuç

İş arama izni, İş Kanunu’nun işçiyi koruyucu ve sosyal karakterini en belirgin şekilde ortaya koyan hükümlerden biridir. İşçinin, ihbar süresi içinde işini kaybetme endişesiyle bir yandan mevcut görevini sürdürme, diğer yandan aktif bir şekilde yeni iş arama zorunluluğunu dengeleyen bu hak, işçi için hayati önem taşımaktadır.

İşverenler için ise bu hüküm, kanunun emredici nitelikteki bir yükümlülüğüdür. İş arama iznini kullandırmamak veya eksik kullandırmak, işverene yalnızca zamlı ücret ödeme yükümlülüğü getirmekle kalmaz; aynı zamanda işçiye haklı fesih imkânı tanıyarak kıdem tazminatı ödeme riskiyle de karşı karşıya bırakır.

Bu nedenle, hem işçilerin bu haklarını bilmesi hem de işverenlerin ilgili kanun maddesine, Yargıtay içtihatlarına ve dürüstlük kuralına uygun hareket etmesi, hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi adına zaruridir. Zira hukuki düzenlemeler, sadece hakların tanınmasını değil, aynı zamanda bu hakların usulüne uygun ve iyi niyetle kullanılmasını da gerektirmektedir.

Av. Efehan Mihai ERGİNER