İradi Mirasçılık Nedir?

Miras hukuku, bir şahsın vefatı ile birlikte malvarlığının akıbetini düzenleyen, Medeni Kanun’un en temel ve kapsamlı alanlarından biridir. Tereke olarak adlandırılan bu malvarlığının kimlere ve ne şekilde intikal edeceği, kanun tarafından iki ana esasa bağlanmıştır: yasal mirasçılık ve iradi mirasçılık. Yasal mirasçılık, kanunun öngördüğü zümre sistemine göre mirasçıların belirlendiği ve mirasbırakanın bu hususta bir irade beyanında bulunmadığı durumlarda geçerli olan temel rejimdir. Ancak hukukumuz, kişiye ölüme bağlı tasarruflar aracılığıyla kendi mirasçılarını belirleme ve malvarlığının paylaşım esaslarını düzenleme hürriyeti de tanımıştır. İşte bu hürriyetin bir neticesi olarak ortaya çıkan kavrama iradi mirasçılık veya daha sık kullanılan adıyla atanmış mirasçılık denilmektedir.

Miras Hukukunda Temel Ayrım: Yasal Mirasçılık Ve İradi Mirasçılık

Mirasçılık sıfatının kaynağına göre bir ayrım yapmak, konunun anlaşılması için elzemdir.

• Yasal Mirasçılık: Mirasbırakanın herhangi bir ölüme bağlı tasarrufta bulunmaması halinde, mirasın kimlere kalacağını Türk Medeni Kanunu (TMK) belirler. Kanun, bu belirlemeyi kan hısımlığı (altsoy, ana-baba, büyükanne-büyükbaba ve onların altsoyları), evlatlık ilişkisi ve sağ kalan eş üzerinden bir zümre (parentel) sistemine göre yapar. Bu kişilere yasal mirasçı denir ve mirasçılık sıfatları doğrudan kanundan kaynaklanır.

• İradi Mirasçılık: Mirasbırakanın, hukukun kendisine tanıdığı tasarruf özgürlüğü çerçevesinde, vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarruflarla bir veya birden fazla kişiyi kendisine mirasçı olarak atamasıdır. Bu yolla mirasçılık sıfatını kazanan kişiye iradi mirasçı veya atanmış mirasçı denir. Bu kişinin mirasbırakan ile kan hısmı olması veya olmaması arasında bir fark yoktur.

İradi Mirasçılığın Tesis Edildiği Hukuki Araçlar: Ölüme Bağlı Tasarruflar

Mirasbırakanın iradesini yansıtarak mirasçı atayabilmesi, ancak kanunun şekil şartlarına sıkı sıkıya bağlı olduğu ölüme bağlı tasarruflar ile mümkündür. Bu tasarruflar iki ana başlık altında toplanır:

1. Vasiyetname: Mirasbırakanın tek taraflı irade beyanı ile gerçekleştirdiği, ölümünden sonra sonuç doğuracak olan hukuki işlemdir. Vasiyetname ile kişi, malvarlığının tamamı veya belirli bir oranı için bir veya birden fazla kişiyi mirasçı olarak atayabilir. Örneğin, “Tüm malvarlığımın 1/4’ünü dostum Ahmet Yılmaz’a bırakıyorum” şeklindeki bir ifade, Ahmet Yılmaz’ı bir iradi mirasçı yapar. Vasiyetnameler; resmi vasiyetname (noter veya sulh hukuk hakimi huzurunda), el yazılı vasiyetname ve istisnai durumlarda sözlü vasiyetname olarak üçe ayrılır.

2. Miras Sözleşmesi: Mirasbırakanın, bir başka kişiyle karşılıklı olarak yaptığı ve ölüme bağlı hükümleri içeren iki taraflı bir sözleşmedir. Miras sözleşmesi, tek taraflı olarak geri alınamaz ve vasiyetnameye göre daha bağlayıcı bir nitelik taşır. Bu sözleşme ile de mirasçı ataması (mirasçı nasbı) gerçekleştirilebilir. Miras sözleşmesinin geçerliliği, resmi vasiyetname şeklinde, yani noter huzurunda düzenlenmesine bağlıdır.

Atanmış Mirasçı İle Vasiyet Alacaklısı Arasındaki Önemli Fark

Uygulamada en sık karıştırılan iki kavram, atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısıdır. Her ikisi de mirasbırakanın iradesiyle belirlenmiş olmasına rağmen, hukuki statüleri ve hakları temelden farklıdır:

• Atanmış Mirasçı (İradi Mirasçı): Terekenin tamamı veya belirli bir oranı (1/2, 1/4 gibi) üzerinde hak sahibi olan kişidir. Atanmış mirasçı, yasal mirasçılar gibi külli halef sıfatına sahiptir. Bu, terekenin sadece aktiflerini (mallar, alacaklar) değil, aynı zamanda pasiflerini (borçlar) de miras payı oranında üstlendiği anlamına gelir. Miras ortaklığının bir parçası olur ve terekenin yönetiminde söz hakkına sahiptir.

• Vasiyet Alacaklısı (Musaleh): Kendisine terekenin tamamı veya bir oranı değil, belirli bir mal veya hak bırakılan kişidir. Örneğin, “X marka otomobilimi Ali Kaya’ya vasiyet ediyorum” veya “Bankadaki 100.000 TL’nin yeğenim Zeynep’e verilmesini istiyorum” gibi tasarruflar, vasiyet alacağı doğurur. Vasiyet alacaklısı, cüzi halef‘tir. Terekenin borçlarından sorumlu değildir ve miras ortaklığına dahil olmaz. Sadece, mirasçılara karşı kişisel bir alacak hakkı elde eder ve vasiyet edilen malın veya hakkın kendisine devredilmesini talep edebilir.

İradi Mirasçılığın Sınırları: Tasarruf Nisabı Ve Saklı Pay

Mirasbırakanın mirasçı atama özgürlüğü sınırsız değildir. Kanun koyucu, mirasbırakanın en yakınlarını korumak amacıyla saklı pay kurumunu düzenlemiştir. Saklı pay, bazı yasal mirasçıların (altsoy, sağ kalan eş, anne-baba) tereke üzerinde sahip oldukları ve mirasbırakanın tasarruflarıyla dahi ortadan kaldırılamayan dokunulmaz miras payıdır.

Mirasbırakan, terekesinin ancak saklı paylar toplamı dışında kalan kısmı, yani tasarruf nisabı (serbestçe tasarruf edebileceği kısım) üzerinde iradi mirasçı atayabilir veya vasiyette bulunabilir. Eğer yapılan ölüme bağlı tasarruflar, saklı paylı mirasçıların bu dokunulmaz paylarını ihlal ediyorsa, saklı paylı mirasçılar tenkis davası açarak bu ihlalin giderilmesini ve paylarına düşen kısmın kendilerine verilmesini talep edebilirler. Dolayısıyla, iradi mirasçının miras payı, tenkis davası sonucunda azalabilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

Atanmış Mirasçının Hak Ve Yükümlülükleri

Atanmış mirasçı, külli halefiyet ilkesi gereğince, yasal mirasçılarla benzer hak ve yükümlülüklere sahip olur:

Hakları:

• Mirasbırakanın ölümüyle birlikte tereke üzerinde hak sahibi olur.

• Yasal mirasçılarla birlikte miras ortaklığına (iştirak halinde mülkiyet) dahil olur.

• Sulh Hukuk Mahkemesi’nden, vasiyetnameyi ibraz ederek adına bir mirasçılık belgesi (veraset ilamı) düzenlenmesini talep edebilir.

• Terekenin tespiti, defter tutulması gibi koruma önlemlerini talep edebilir.

• Mirasın paylaşılmasını (taksimini) isteme hakkına sahiptir.

Yükümlülükleri:

• Terekenin borçlarından, diğer mirasçılarla birlikte müteselsilen (zincirleme) sorumludur. Bu sorumluluk kişisel malvarlığını da kapsar.

• Vasiyet alacaklılarına karşı, vasiyet edilen mal veya hakkı devretme yükümlülüğü altındadır.

• Veraset ve intikal vergisini, kendi payına düşen kısım üzerinden ödemekle mükelleftir.

• Mirasbırakanın cenaze ve defin masraflarına katılma yükümlülüğü vardır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Atanmış Mirasçı Mirası Reddedebilir Mi? Evet. Tıpkı yasal mirasçılar gibi, atanmış mirasçılar da mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten itibaren üç ay içinde mirası reddetme (reddi miras) hakkına sahiptir.

2. Yasal Mirasçılar, Atanmış Mirasçıya İtiraz Edebilir Mi? Evet. Yasal mirasçılar, ölüme bağlı tasarrufun (vasiyetname veya miras sözleşmesi) şekil eksikliği, mirasbırakanın ehliyetsizliği, irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) veya hukuka ve ahlaka aykırılık gibi sebeplerle iptalini dava edebilirler. Ayrıca, saklı paylarının ihlal edildiği gerekçesiyle tenkis davası açabilirler.

3. Mirasbırakan Tüm Malvarlığını Tek Bir Kişiye İradi Mirasçı Olarak Bırakabilir Mi? Eğer mirasbırakanın saklı paylı mirasçısı (altsoy, eş, anne-baba) yoksa, malvarlığının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir ve tamamını tek bir kişiye iradi mirasçı olarak bırakabilir. Ancak saklı paylı mirasçıları varsa, ancak onların saklı payları dışında kalan kısım (tasarruf nisabı) üzerinde bu şekilde bir atama yapabilir.

4. Atanmış Mirasçı, Mirasçılık Belgesini Nasıl Alır? Atanmış mirasçı, elindeki vasiyetname veya miras sözleşmesinin aslını veya onaylı bir suretini Sulh Hukuk Mahkemesi’ne sunarak, kendisinin de mirasçı olarak gösterildiği bir mirasçılık belgesi verilmesini talep etmelidir. Mahkeme, vasiyetnameyi açıp ilgililere tebliğ ettikten sonra, itiraz olmaması halinde atanmış mirasçıyı da içeren veraset ilamını düzenler.

Sonuç

İradi mirasçılık, mirasbırakanın son arzularını hayata geçirmesine olanak tanıyan, tasarruf özgürlüğünün bir tezahürüdür. Ancak bu özgürlük, kanunun emredici hükümleri, özellikle de saklı pay kurumu ile sınırlandırılmıştır. Atanmış mirasçı olmak, kişiye tereke üzerinde yasal mirasçılarla benzer haklar tanıdığı gibi, tereke borçlarından sorumluluk gibi ciddi yükümlülükler de getirir. Bu nedenle, ölüme bağlı tasarruf hazırlama sürecinde veya atanmış mirasçı sıfatıyla karşılaşılan hukuki durumlarda, bir avukatın hukuki yardımından istifade etmek, hak kayıplarının önlenmesi ve sürecin doğru yönetilmesi açısından hayati öneme sahiptir.

Av. Efehan Mihai ERGİNER