Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu ve Cezası

Bu yazımızda, Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu ve Cezası konusunu değerlendireceğiz. Türkiye’nin anayasal sisteminde Cumhurbaşkanı, sadece bir kamu görevlisi veya yürütmenin başı değildir; aynı zamanda Anayasa’ya göre “Devletin başıdır” ve “Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder.” Bu özel ve sembolik konumu nedeniyle, Cumhurbaşkanının şahsına yönelik onur kırıcı saldırıların, yalnızca kişisel bir hakaret değil, aynı zamanda temsil ettiği bu yüce makamın ve devletin saygınlığına yönelik bir saldırı olduğu kabul edilmiştir.

Bu yaklaşımdan hareket eden kanun koyucu, Cumhurbaşkanına yönelik hakaret eylemlerini, genel hakaret suçunu düzenleyen TCK 125. maddeden ayırarak, Türk Ceza Kanunu’nun 299. maddesinde özel bir suç tipi olarak düzenlemiştir. “Cumhurbaşkanına Hakaret” suçu, hem cezası hem de yargılama usulü bakımından genel hakaret suçundan önemli farklılıklar içerir. Bu durum, suçun odağında sadece kişinin şeref ve onurunun değil, aynı zamanda devletin egemenlik organlarının saygınlığının da bulunduğunu gösterir.

Ancak bu özel koruma, aynı zamanda ifade ve eleştiri özgürlüğüyle olan ilişkisi bakımından da yoğun hukuki tartışmalara neden olmaktadır. Cumhurbaşkanının eylem ve politikalarının ne ölçüde eleştirilebileceği, eleştirinin nerede bitip hakaretin nerede başladığı, hem ulusal mahkemelerin hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) sıkça ele aldığı bir konudur.

TCK Madde 299

(1) Cumhurbaşkanına hakaret eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/35 md.) Suçun alenen işlenmesi hâlinde, verilecek ceza altıda biri oranında artırılır.

(3) Bu suçtan dolayı kovuşturma yapılması, Adalet Bakanının iznine bağlıdır.

Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu ve Cezası

Cumhurbaşkanına hakaret suçu, TCK’nın “Devletin Egemenlik Alametlerine ve Organlarının Saygınlığına Karşı Suçlar” bölümünde yer alır. Bu, suçla korunan asıl hukuki değerin, doğrudan doğruya Cumhurbaşkanlığı makamının onuru ve bu makamın temsil ettiği devletin saygınlığı olduğunu gösterir. Elbette, bu makamı işgal eden kişinin kişisel şeref ve onuru da ikincil olarak korunmaktadır. Ancak suçun bu bölümde düzenlenmesi, eylemin devlete karşı işlenen bir suç olarak nitelendirildiğinin en net kanıtıdır. Bu nedenle yargılama süreci ve yaptırımları, sıradan bir hakaret davasından çok daha ciddidir.

Suçun Şartları (Unsurları)

Bir eylemin TCK 299 kapsamında Cumhurbaşkanına hakaret suçunu oluşturabilmesi için şu şartların gerçekleşmesi gerekir:

• Mağdur: Suçun mağduru, eylemin işlendiği tarihte görevde olan Cumhurbaşkanıdır. Görevden ayrılmış bir cumhurbaşkanına, görevde olduğu dönemdeki eylemleri nedeniyle dahi olsa edilen hakaretler, TCK 299 kapsamında değil, şartları varsa genel hakaret (TCK 125) kapsamında değerlendirilir.
• Hareket (Fiil): Suçun hareket unsuru “hakaret etmektir”. Hakaretin tanımı ve işleniş biçimleri (somut bir fiil isnat etme veya sövme) TCK 125’teki genel hakaret suçuyla aynıdır. Önemli olan, bu onur kırıcı eylemin doğrudan Cumhurbaşkanına yöneltilmiş olmasıdır.
• Kast: Fail, eyleminin Cumhurbaşkanının onur, şeref ve saygınlığını zedeleyici nitelikte olduğunu bilerek ve isteyerek hareket etmelidir (genel kast).

Suçun Cezası ve Nitelikli Hali

• Temel Ceza (TCK 299/1): Cumhurbaşkanına hakaret eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Genel hakaret suçundan farklı olarak, burada hakim için doğrudan bir “adli para cezası” seçeneği öngörülmemiştir. Hapis cezasının alt sınırının bir yıl olması da suçun ciddiyetini ortaya koymaktadır.
• Nitelikli Hal – Aleniyet (TCK 299/2): Suçun alenen (herkesin görebileceği, duyabileceği şekilde; örneğin bir mitingde, bir TV programında veya herkese açık bir sosyal medya hesabında) işlenmesi hâlinde, verilecek ceza altıda bir (1/6) oranında artırılır. Günümüzde işlenen suçların büyük bir kısmı, sosyal medya üzerinden işlendiği için bu nitelikli hal sıkça uygulanmaktadır.

Yargılama Sürecindeki Özel Durum: Adalet Bakanı’nın İzni

Cumhurbaşkanına hakaret suçunu diğer tüm suçlardan ayıran en temel özellik, yargılama sürecinde aranan özel bir şarttır.

TCK 299/3: “Bu suçtan dolayı kovuşturma yapılması, Adalet Bakanının iznine bağlıdır.”

Bu hüküm uyarınca, bir kişi hakkında Cumhurbaşkanına hakaret suçundan bir ceza davası (kovuşturma) açılabilmesi için, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet Savcısının Adalet Bakanlığı’ndan izin talep etmesi ve Adalet Bakanı’nın bu izni vermesi zorunludur.

• Cumhuriyet Savcısı, delilleri topladıktan sonra bir fezleke hazırlayarak Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü’ne gönderir.
• Bakanlık bünyesindeki komisyonlar ve yetkililer dosyayı inceler ve Adalet Bakanı “olur” veya “ret” kararı verir.
• Eğer Bakan izin vermezse (kovuşturma izni verilmemesi), savcılık o dosya hakkında Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK) vermek zorundadır. Dava açılamaz.
• Eğer Bakan izin verirse, savcılık iddianame düzenleyerek Asliye Ceza Mahkemesi’nde kamu davasını açar.

Bu “izin” mekanizması, Cumhurbaşkanlığı makamının gereksiz ve mesnetsiz suçlamalarla yıpratılmasını önlemeye yönelik bir filtre görevi görmesi amacıyla getirilmiştir.

Eleştiri Hakkı, İfade Özgürlüğü ve AİHM Yaklaşımı

Cumhurbaşkanına hakaret suçu, ifade özgürlüğü bağlamında en çok tartışılan konulardan biridir. Cumhurbaşkanı politikaları, kararları ve eylemleri kamuoyu tarafından denetlenir ve eleştirilir. Bu, demokrasinin bir gereğidir.

• Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanı gibi siyasetçilerin, sıradan vatandaşlara göre daha ağır, sarsıcı ve rahatsız edici eleştirilere katlanmak zorunda olduğunu kabul etmektedir. Eleştirinin, kişisel saldırıya dönüşmediği, sövme ve onur kırıcı isnatlar içermediği sürece ifade özgürlüğü kapsamında korunması gerektiği belirtilmektedir.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), bu konuda daha da ileri bir pozisyondadır. AİHM, devlet başkanlarına hakaret için özel bir suç tipi yaratılmasının, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesiyle güvence altına alınan ifade özgürlüğüne aykırı olabileceğine dair çok sayıda karar vermiştir. AİHM’e göre, siyasetçilerin ve devlet başkanlarının, diğer tüm vatandaşlarla aynı hakaret yasalarına tabi olması gerekir ve onlara daha imtiyazlı bir koruma sağlanması, siyasi tartışma ortamını “caydırıcı bir etki” ile bastırabilir. TCK 299, bu nedenle AİHM tarafından sıkça eleştirilen bir maddedir.

Yargılama Süreci

• Şikâyet: Bu suç şikâyete tabi değildir. Re’sen soruşturulur.
• Uzlaşma: Uzlaşma kapsamında değildir.
• Kovuşturma Şartı: Davanın açılabilmesi için Adalet Bakanı’nın izni şarttır.
• Görevli Mahkeme: Davalara bakmakla görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi’dir.

Av. Efehan Mihai ERGİNER