Bekçilerin Üst Arama Yetkisi
Kamu düzeninin ve güvenliğinin sağlanmasında kolluk kuvvetlerine yardımcı bir rol üstlenen Çarşı ve Mahalle Bekçileri, son yıllarda artan görünürlükleri ile birlikte yetkileri konusunda da sıkça gündeme gelmektedir. Vatandaşlarımızın en çok merak ettiği ve zaman zaman tereddüt yaşadığı konuların başında ise “Bekçilerin Üst Arama Yetkisi” gelmektedir. Bir bekçi vatandaşı durdurabilir mi? Kimlik sorma yetkisi var mıdır? Hangi durumlarda üst araması yapabilir ve bu aramanın sınırları nelerdir?
Yazı İçeriği
Bekçilerin Yasal Dayanağı Ve Genel Görev Tanımı
Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin yetki ve sorumlulukları, temel olarak 7245 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu kanun, bekçileri “genel kolluk kuvvetlerine yardımcı, mülki idare amirlerinin emrinde görev yapan, silahlı bir kolluk” olarak tanımlamaktadır. Genel görevleri arasında; görev bölgeleri içerisinde kamu düzenini ve güvenliğini sağlamak, suç işlenmesini önlemek, işlenmiş olan suçların faillerini takip ederek yetkili kolluk kuvvetlerine teslim etmek gibi önemli sorumluluklar bulunmaktadır.
Bekçilerin Durdurma Ve Kimlik Sorma Yetkisi
Üst arama yetkisini doğru bir zemine oturtabilmek için öncelikle “durdurma” ve “kimlik sorma” yetkilerini anlamak elzemdir.
Durdurma Yetkisi: 7245 sayılı Kanun’a göre bekçiler, görev bölgeleri ve çalışma saatleri ile sınırlı olmak kaydıyla, bir suçun veya kabahatin işlenmesini önlemek, suç işlendikten sonra faillerini yakalamak, kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü veya malvarlığı bakımından bir tehlike mevcutsa bu tehlikeyi ortadan kaldırmak amacıyla kişileri durdurabilirler. Burada kritik olan husus, durdurma yetkisinin keyfi bir şekilde kullanılamayacağıdır. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) Madde 4/A‘da belirtildiği gibi, durdurma için “makul bir sebebin” bulunması gerekir. Bu makul sebep, somut emarelere ve tecrübeye dayalı, mantıklı bir şüpheyi ifade eder.
Kimlik Sorma Yetkisi: Durdurduğu kişiye, durdurma sebebini bildiren bekçi, kişiye kimliğini sorabilir. Vatandaşın bu durumda kimliğini ispat etme yükümlülüğü bulunmaktadır. “Bekçiye kimlik vermemek suç mu?” sorusunun cevabı ise dolaylıdır. Kimlik göstermemek kendi başına bir suç teşkil etmese de, kimliği hakkında bilgi vermekten kaçınan veya yalan beyanda bulunan kişi, kimliği tespit edilene kadar kolluk tarafından alıkonulabilir ve hakkında Kabahatler Kanunu uyarınca idari para cezası uygulanabilir.
Üst Arama Yetkisinin Hukuki Çerçevesi
Gelelim en temel soruya: “Bekçi arama yapabilir mi?” Evet, ancak bu yetki sınırsız ve keyfi değildir. Bekçilerin arama yetkisini, hukuki niteliği itibarıyla “Önleme Araması” ve “Adli Arama” olarak ikiye ayırarak incelemek gerekir.
Önleme Araması Ve Adli Arama Ayrımı
Adli Arama: Bir suç işlendiğine dair somut bir şüphe varsa, delillerin elde edilmesi veya şüphelinin yakalanması amacıyla yapılan aramadır. Adli arama, kural olarak hâkim kararı ile, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir. Bekçilerin, bu kapsamda bir adli arama yapma yetkisi bulunmamaktadır.
Önleme Araması: Henüz bir suç işlenmemiş ancak işlenmesine yönelik bir tehlikenin varlığı halinde, bu tehlikeyi önlemek amacıyla yapılan aramadır. Bekçilere tanınan arama yetkisi, işte bu “önleme araması” kapsamındadır.
Bekçilerin Önleme Araması Yapma Şartları Nelerdir?
7245 sayılı Kanun, bekçilerin önleme araması yapabilmesini çok net şartlara bağlamıştır. Bir bekçi, durdurduğu kişinin üstünü, eşyasını, aracını veya çantasını arayabilmesi için şu koşulların varlığı aranır:
Makul Şüphe: Durdurma sebebine ek olarak, kişinin üzerinde veya eşyasında bir silah ya da tehlike oluşturabilecek diğer bir eşyanın bulunduğuna dair makul bir şüphenin ortaya çıkması gerekir. Örneğin, kişinin belinde şüpheli bir kabarıklık olması, elinde tehlikeli bir alet taşıması gibi somut belirtiler bu kapsamda değerlendirilebilir.
Aramanın Amacı: Arama, yalnızca tehlike oluşturabilecek silah veya eşyanın tespiti ve bu tehlikenin bertaraf edilmesi amacıyla yapılabilir. Bu, bir delil arama faaliyeti değildir.
Aramanın Kapsamı: Bu yetki, “kaba üst araması” olarak da tabir edilen, giysilerin üzerinden elle yoklama şeklinde yapılan bir aramayı kapsar. Kişinin soyunması veya özel bölgelerinin aranması gibi durumlar bu yetkinin dışındadır. Aynı şekilde, “bekçi çanta arayabilir mi?” veya “bekçi araba arayabilir mi?” sorularının cevabı da bu ilkeye bağlıdır. Tehlike oluşturacak bir eşyanın varlığına dair makul şüphe varsa, çanta veya araç dışarıdan ve yüzeysel olarak kontrol edilebilir.
Anayasa Mahkemesi Ve Yargıtay Kararlarında Bekçi Araması
Yüksek mahkemeler, kolluk kuvvetlerinin arama yetkilerini temel hak ve özgürlükler, özellikle de “özel hayatın gizliliği” ilkesi çerçevesinde denetlemektedir. Anayasa Mahkemesi, bekçilere tanınan durdurma ve kimlik sorma yetkisini anayasaya aykırı bulmamış, ancak bu yetkilerin keyfi kullanılmaması gerektiğini ve kanuni sınırlara sıkı sıkıya bağlı kalınmasının zorunluluğunu vurgulamıştır.
Yargıtay ise, özellikle ceza davalarında, bekçiler tarafından yapılan aramaların hukuka uygunluğunu titizlikle incelemektedir. Eğer bir arama, yukarıda sayılan “önleme araması” şartları (özellikle makul şüphe) oluşmadan yapılmışsa, bu arama “hukuka aykırı arama” olarak kabul edilir. Hukuka aykırı arama neticesinde elde edilen bulgular ise “hukuka aykırı delil” niteliği taşıyacağından, ceza yargılamasında sanık aleyhine delil olarak kullanılamaz. Bu durum, “zehirli ağacın meyvesi de zehirli olur” ilkesinin bir yansımasıdır.
Bekçinin Yetkisini Aşması Durumunda Vatandaşın Hakları
Bir bekçinin durdurma, kimlik sorma veya arama yetkisini kanunda belirtilen sınırların dışında kullandığını, keyfi davrandığını veya orantısız güç kullandığını düşünüyorsanız, bir vatandaş olarak sahip olduğunuz haklar şunlardır:
Sakin Kalın: Tartışmaya girmek yerine sakin kalarak durumu yönetmeye çalışın.
Gerekçeyi Sorun: Size hangi kanuni sebepten ötürü müdahale edildiğini (durdurma ve arama gerekçesini) sorma hakkınız vardır.
Kimlik Bilgilerini Alın: İşlemi yapan bekçinin kimlik bilgilerini (sicil numarası vb.) talep edin veya görünür bir şekilde not alın.
Şikâyet Hakkı: İşlem sonrasında, CİMER, İl veya İlçe Emniyet Müdürlükleri veya doğrudan Cumhuriyet Başsavcılıklarına giderek “görevi kötüye kullanma” veya ilgili diğer suçlar kapsamında şikâyette bulunabilirsiniz. Yaşanan olayın tarihini, saatini, yerini ve varsa tanıkları dilekçenizde belirtmeniz ispat açısından büyük önem taşır.
Av. Efehan Mihai ERGİNER
