Arabuluculuk Tutanağının İptali Davası

Arabuluculuk süreci sonunda tarafların uzlaşmasıyla hazırlanan anlaşma belgesi, hukuki niteliği itibarıyla çift yönlü bir özelliğe sahiptir. Bu belge, bir yandan Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde taraflar arasında bir sözleşme niteliği taşırken, diğer yandan usul hukuku bağlamında iptali sağlanana değin geçerli, ilam niteliğinde bir belge olarak kabul edilir. Anlaşmaya uyulmaması durumunda ise aleyhine hareket edilen taraf için kesin delil, hatta bir senet mahiyetindedir. Peki, bu denli güçlü hukuki sonuçları olan bir arabuluculuk anlaşma tutanağı hangi durumlarda ve nasıl iptal edilebilir? Bu yazıda, arabuluculuk tutanağının iptali davasını hem irade bozuklukları hem de usul hukuku açısından ele alacağız.

Arabuluculuk Tutanağının İptali Davası

İptal Sebepleri

Arabuluculuk anlaşma belgesi, temelinde bir sözleşme olduğundan, tarafların serbest iradeleriyle imzalanmış olması esastır. Eğer taraflardan birinin iradesi bu süreçte sakatlanmışsa, sözleşmeler hukukundaki temel geçersizlik halleri gündeme gelir. Bu haller, kesin hükümsüzlük ve iptal edilebilirlik olarak ikiye ayrılır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olan veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Muvazaa veya kanuni şekil şartlarına uyulmadan hazırlanan arabuluculuk anlaşmaları da aynı şekilde kesin hükümsüzlük yaptırımına tabidir.

İrade Bozukluğu Sebebiyle İptal

Daha yaygın olarak karşılaşılan durum ise irade bozukluğuna dayalı iptal edilebilirlik halleridir. TBK sistematiğinde irade bozuklukları şu şekilde düzenlenmiştir:

• Yanılma (Hata) – TBK m.30 Taraflardan birinin, anlaşmanın içeriği, konusu veya karşı tarafın kimliği gibi esaslı bir konuda yanılması durumudur. Örneğin, işten ayrılan bir işçinin, alacağı kıdem tazminatının miktarını yanlış hesaplayarak çok daha düşük bir bedele imza atması ve bu durumun diğer tarafça da biliniyor olması halinde hataya dayalı iptal istenebilir.
• Aldatma (Hile) – TBK m.36 Karşı tarafın kasıtlı olarak yaptığı yanlış beyanlar veya bazı önemli bilgileri gizlemesi sonucu diğer tarafın anlaşmayı imzalamasıdır. Örneğin, işverenin, işçiye “bütün haklarını eksiksiz ödüyoruz” diyerek aslında eksik bir hesaplama üzerinden hazırlanan tutanağı imzalattırması hileye örnektir.
• Korkutma (Tehdit) – TBK m.37 Bir tarafın, kendisinin veya yakınlarının canına, malına ya da onuruna yönelik ciddi bir tehdit altında anlaşmayı imzalamak zorunda kalmasıdır. Ekonomik veya psikolojik baskı da bu kapsamda değerlendirilebilir. Örneğin, işverenin işçiyi “eğer bunu imzalamazsan sektörde bir daha iş bulamazsın” veya “pasaportunu geri alamazsın” şeklinde tehdit etmesi ikrah halidir.

Bu sebeplerden birinin varlığı halinde, iradesi sakatlanan taraf, anlaşma tutanağının iptalini talep etme hakkına sahiptir.

Aşırı Yararlanma (Gabin) Sebebiyle İptal

Taraflardan birinin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya tecrübesizliğinden faydalanılarak, edimler arasında açık bir orantısızlık yaratılması durumudur. Örneğin, acil paraya ihtiyacı olan bir kişinin, piyasa değerinin çok altında bir alacak miktarına razı edilerek anlaşma imzalaması durumunda aşırı yararlanma gündeme gelebilir. Gabin iddiasının ispatlanması halinde tutanağın iptali mümkündür.

Konunun Emredici Hukuk Kurallarına, Kamu Düzenine veya Ahlaka Aykırı Olması Sebebiyle İptal

Arabuluculuk anlaşmasının konusu, kanunun emredici hükümlerine, kamu düzenine, ahlaka veya kişilik haklarına aykırı olamaz. Örneğin, İş Kanunu’nun emredici bir hükmü olan asgari ücretin altında bir ödeme yapılmasına dair bir anlaşma veya yasa dışı bir faaliyete ilişkin yapılan bir anlaşma geçersizdir ve iptali istenebilir.

Ehliyetsizlik Sebebiyle İptal

Anlaşmayı imzalayan taraflardan birinin, imza anında fiil ehliyetine (ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmama) sahip olmaması, tutanağı geçersiz kılar. Örneğin, akıl sağlığı yerinde olmayan veya yaş küçüklüğü nedeniyle kısıtlı olan bir kişinin imzaladığı anlaşma belgesi hükümsüzdür.

Muvazaa (Danışıklı İşlem) Sebebiyle İptal

Tarafların, gerçek iradelerine uymayan, sadece üçüncü kişileri aldatmak amacıyla görünürde bir anlaşma yapmalarıdır. Örneğin, borçlunun, alacaklılarından mal kaçırmak için bir yakınıyla aslında gerçek olmayan bir borç ilişkisi üzerinden arabuluculuk anlaşması yapması muvazaalı bir işlemdir ve iptali talep edilebilir.

Usul Hukukuna İlişkin İptal Sebepleri

Arabuluculuk sürecinin kanuna uygun yürütülmemesi de bir iptal sebebi olabilir. Tarafların fiilen bir araya gelmediği, müzakere ortamının oluşmadığı, arabulucunun tarafsızlığını yitirdiği, bilgilendirmenin gerektiği gibi yapılmadığı veya sürecin oldu bittiye getirildiği durumlar, yapılan anlaşmanın geçerliliğini sorgulanır hale getirebilir.

İptal Hakkının Kullanılması ve Süresi

Yanılma, aldatma veya korkutma neticesinde bir anlaşma imzalayan taraf, bu durumu öğrendiği veya korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan itibaren bir yıllık süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmelidir. Bu bir yıllık süre, hak düşürücü niteliktedir. Yani, bu süre geçtikten sonra dava açma hakkı ortadan kalkar. Hak düşürücü sürenin geçip geçmediği, mahkeme tarafından davanın her aşamasında re’sen dikkate alınır ve davalı tarafından da her zaman ileri sürülebilir.

Görevli Mahkeme ve İspat Yükü

İrade bozukluğu iddiasıyla açılacak arabuluculuk tutanağının iptali davasında görevli mahkeme, arabuluculuğa konu olan asıl uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir. Örneğin, uyuşmazlık bir işçi-işveren ilişkisinden kaynaklanıyorsa İş Mahkemesi, bir tüketici işleminden doğuyorsa Tüketici Mahkemesi görevlidir.

Bu tür davalarda ispat yükü, Türk Medeni Kanunu m.6 ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190/1 uyarınca, iradesinin sakatlandığını öne süren tarafa aittir.

Sonuç

Arabuluculuk anlaşma tutanağının iptali hem maddi hukuka hem de usul hukukuna dayanan karmaşık bir hukuki süreçtir. İradesi sakatlanan tarafın öngörülen bir yıllık hak düşürücü süreye dikkat etmesi kritik öneme sahiptir.