Grev Ne Demek? Unsurları Nelerdir?

Çalışma hayatının en dinamik ve önemli müesseselerinden biri olan grev, işçi ve işveren ilişkilerinde köklü bir geçmişe sahip, hukuki ve sosyolojik boyutları olan kolektif bir eylemdir. Sanayi Devrimi ile birlikte önemi artan ve zamanla yasal bir hak olarak tanınan grev, en basit tanımıyla işçilerin, ekonomik ve sosyal haklarını korumak veya geliştirmek amacıyla toplu olarak işi bırakmasıdır. Bu müessese, sadece bir iş durdurma eylemi olmanın ötesinde, Anayasal güvence altına alınmış temel bir sendikal haktır.

Grev Hakkının Hukuki Dayanağı Ve Tanımı

Grev hakkı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler” bölümünde, 54. madde ile güvence altına alınmıştır. İlgili madde, “Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına sahiptirler” hükmünü amirdir. Bu anayasal temel, grevin meşruiyetinin ve yasal korunmasının en üst düzeydeki dayanağını teşkil etmektedir.

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda ise grev, “İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmaları” şeklinde tanımlanmıştır.

Bu tanımdan hareketle grevin temel amacının, toplu iş sözleşmesi görüşmeleri sırasında ortaya çıkan menfaat uyuşmazlıklarında işverene karşı bir baskı unsuru oluşturarak işçi taleplerinin kabul edilmesini sağlamak olduğu söylenebilir.

Grevin Kurucu Unsurları Nelerdir?

Bir eylemin hukuken grev olarak nitelendirilebilmesi için belirli unsurları bünyesinde barındırması gerekmektedir. Bu unsurlar şunlardır:

• İşçilerin Toplu Olarak İşi Bırakması: Grevin en temel unsurudur. Eylemin bireysel değil, kolektif bir nitelik taşıması zorunludur. Tek bir işçinin işi bırakması grev olarak kabul edilmez.

• İşyerindeki Faaliyetin Durdurulması Veya Önemli Ölçüde Aksatılması Amacı: İşçilerin eylemi, işyerindeki üretimi veya hizmeti tamamen durdurma ya da işin seyrini etkileyecek derecede yavaşlatma hedefini taşımalıdır.

• Mesleki ve Ekonomik Bir Amacın Varlığı: Yasal grev, işçilerin çalışma koşullarını, ücretlerini veya diğer sosyal haklarını koruma ve geliştirme gibi mesleki amaçlarla yapılır. Siyasi amaçlı grevler, genel grev veya dayanışma grevi gibi türler kanun dışı kabul edilmektedir.

• Aralarında Anlaşarak Veya Bir Kuruluşun Kararına Uyarak Hareket Etme: Grev eylemi, işçilerin kendi aralarında aldıkları bir karar neticesinde veya bağlı bulundukları işçi sendikasının kararı ile başlatılabilir.

Yasal Grev Süreci Nasıl İşler?

Yasal bir grevin hayata geçirilmesi, kanunla belirlenmiş sıkı usul ve esaslara tabidir. Bu süreç, keyfiliğin önüne geçmek ve taraflar arasındaki dengeyi korumak amacıyla düzenlenmiştir.

1. Toplu İş Sözleşmesi Görüşmeleri ve Uyuşmazlık: Grev hakkı, ancak yetkili işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yürütülen toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde bir anlaşmaya varılamaması, yani bir “uyuşmazlık” çıkması halinde doğar.

2. Arabuluculuk Süreci: Uyuşmazlığın ortaya çıkması üzerine taraflar, öncelikle zorunlu arabuluculuk sürecine başvurmakla yükümlüdür. Arabulucunun hazırladığı raporun da tarafları tatmin etmemesi halinde grev aşamasına geçilebilir.

3. Grev Kararının Alınması ve Bildirimi: Arabuluculuk sürecinin de başarısızlıkla sonuçlanması üzerine, yetkili işçi sendikası yönetim kurulu tarafından grev kararı alınabilir. Bu karar, karşı tarafa ve bölge çalışma müdürlüğüne noter aracılığıyla bildirilmek zorundadır.

4. Grev Oylaması: Grev kararının işyerinde ilan edilmesinden itibaren altı iş günü içinde, işyerindeki işçilerin en az dörtte birinin talebi üzerine grev oylaması yapılabilir. Oylamada grev kararının reddedilmesi halinde grev uygulanamaz.

5. Grevin Uygulanması: Alınan grev kararı, karşı tarafa bildirim tarihinden itibaren altmış gün içinde uygulanmak zorundadır. Bu süre içinde uygulanmayan grev kararı düşer.

Kanuni Grevin Hukuki Sonuçları

Kanuna uygun olarak yapılan bir grevin hem işçi hem de işveren açısından önemli hukuki sonuçları bulunmaktadır.

İşçi Açısından Sonuçları:

• İş Sözleşmesinin Askıya Alınması: Yasal greve katılan işçinin iş sözleşmesi feshedilmiş sayılmaz, askıya alınır. Bu süre zarfında işçinin iş görme borcu, işverenin ise ücret ödeme borcu ortadan kalkar.

• Ücret ve Sosyal Haklar: Grev süresince işçiler ücret alamazlar. Ancak, sosyal güvenlik hakları devam eder ve bu süreler için primleri ilgili kurumlar tarafından ödenebilir.

• Kıdem Tazminatı: Grevde geçen süreler, işçinin kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz.

• İş Güvencesi: Yasal bir greve katıldığı için hiçbir işçinin iş sözleşmesi feshedilemez.

İşveren Açısından Sonuçları:

• Ücret Ödeme Yükümlülüğünün Kalkması: İşveren, grevdeki işçilere ücret ödemekle yükümlü değildir.

• İşçi Alamama Yasağı: İşveren, greve katılan işçilerin yerine sürekli veya geçici olarak başka işçi alamaz veya başkalarını çalıştıramaz.

• Üretimin Durması: Grev, üretimin veya hizmetin durmasına neden olacağından işveren ekonomik olarak olumsuz etkilenir.

• Lokavt Hakkı: İşveren, yasal bir grev kararına karşı kanunda belirtilen şartlar altında “lokavt” kararı alabilir. Lokavt, işverenin toplu olarak işçileri işten uzaklaştırmasıdır.

Greve Katılmayan İşçinin Durumu

İşyerinde grev kararı alınması halinde, greve katılmak istemeyen veya sendika üyesi olmayan işçilerin durumu özellik arz eder. İşveren, çalışmak isteyen bu işçileri çalıştırmak zorundadır. Eğer işveren, grev nedeniyle bu işçileri çalıştıramıyorsa, onların iş sözleşmeleri de greve katılanlar gibi askıda kalır ve bu süre için ücret alamazlar. Ancak, işveren tarafından çalıştırılmaları halinde ücret ve diğer hakları kesintisiz devam eder.

Kanun Dışı Grev Ve Sonuçları

Kanunda belirtilen usul ve esaslara uyulmadan yapılan grevler “kanun dışı grev” olarak nitelendirilir. Siyasi amaçlı grev, genel grev ve dayanışma grevi kanun dışı grev türlerine örnektir. Kanun dışı bir grevin sonuçları oldukça ağırdır:

• İşveren İçin Haklı Fesih Sebebi: Kanun dışı greve katılan işçilerin iş sözleşmeleri, işveren tarafından haklı nedenle ve tazminatsız olarak feshedilebilir.

• Zararların Tazmini: İşveren, kanun dışı grev nedeniyle uğradığı zararların tazminini, greve karar veren sendikadan ve greve katılan işçilerden talep edebilir.

• Cezai Yaptırımlar: Kanun dışı grevin organize edilmesi veya teşvik edilmesi, ilgili kanunlar çerçevesinde cezai sorumluluk doğurabilir.

Grev İle İlgili Diğer Kavramlar

• Grev Gözcüsü: Grevi yürüten sendika tarafından, grev kararının uygulanmasını denetlemek, greve katılmayanları veya dışarıdan çalışmaya gelenleri engellememek kaydıyla, işyeri giriş ve çıkışlarında bilgilendirme ve gözlem yapmakla görevlendirilen kişilerdir. Grev gözcüleri güç kullanamaz ve tehditte bulunamaz.

• Grev Ertelemesi: Karar alınmış veya başlamış olan bir grevin, genel sağlığı veya milli güvenliği tehlikeye düşürmesi halinde Cumhurbaşkanı kararıyla altmış gün süreyle ertelenmesidir. Erteleme süresi sonunda anlaşma sağlanamazsa, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Bu durum, pratikte grev yasağı olarak da eleştirilmektedir.

• Lokavt: İşçilerin başlattığı grev karşısında, işverenin de işyerindeki faaliyeti tamamen durdurarak işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır. Lokavt da tıpkı grev gibi kanuni şartlara bağlıdır.

Av. Efehan Mihai ERGİNER