Butlan Nedir?
Hukuk düzeni, bireyler arası ilişkilerde istikrarı, güveni ve kamu düzenini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede, tesis edilen her hukukî işlemin belirli geçerlilik şartlarını taşıması esastır. Aksi takdirde, kanunun emredici hükümlerine, genel ahlaka veya kamu düzenine aykırı olarak kurulan veya iradeyi sakatlayan eksikliklerle malul olan işlemler, butlan (hükümsüzlük/geçersizlik) yaptırımı ile karşı karşıya kalır. Arapça kökenli olan butlan kelimesi, lügatte “boşa gitme, hükümsüz olma” manalarına gelir ve hukuk terminolojisinde bir işlemin hukuken ölü doğması veya iptal edilebilir olması halini ifade eder.
Yazı İçeriği
Hukukî İşlem Kavramı Ve Geçerlilik Esasları
Bir hukukî işlem, hukukî bir sonuç doğurmaya yönelik irade beyanı veya beyanlarından oluşan bir fiildir. Bu işlemlerin geçerli sayılabilmesi için, kurucu unsurlar (örneğin sözleşmelerde icap ve kabulün varlığı) yanında, bir dizi geçerlilik şartını da taşıması gerekir. Bu şartların başında fiil ehliyeti, iradenin sakat olmaması ve işlemin konusunun kanuna, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmaması gelir. Butlan ise, tam da bu geçerlilik şartlarının ihlal edildiği durumlarda ortaya çıkan hukukî yaptırımdır.
Butlan, hukukî işlemi, yokluk yaptırımından ayırır. Yoklukta, işlemin kurucu unsurları dahi oluşmamıştır (Örneğin, evlendirme memuru önünde yapılmayan bir evlilik). Buna karşın butlanda, işlem şeklen kurulmuş, hukuk dünyasında doğmuş, ancak ciddi bir hukukî sakatlık nedeniyle geçersiz sayılmıştır; benzetme yoluyla ölü doğmuş bir bebek olarak nitelendirilir.
Butlan Çeşitleri: Mutlak Butlan Ve Nisbi Butlan
Türk hukuk sisteminde butlan, yol açtığı geçersizliğin ağırlığı, ileri sürülebilme biçimi ve sonuçları bakımından temel olarak iki kategoriye ayrılır: Mutlak Butlan (Kesin Hükümsüzlük) ve Nisbi Butlan (Göreceli Hükümsüzlük veya İptal Edilebilirlik).
Mutlak Butlan (Kesin Hükümsüzlük)
Mutlak butlan ile sakat olan hukukî işlemler, en ağır yaptırıma tabi tutulur. Bu tür bir butlan, işlemin kanunun emredici hükümlerine, genel ahlaka veya kamu düzenine aykırı olmasından ya da işlemin taraflarından birinin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunmasından kaynaklanır.
Mutlak Butlan Sebepleri Ve Özellikleri:
Kanunun Emredici Hükümlerine Aykırılık: Örn. tapuda yapılmayan taşınmaz satım vaadi sözleşmesi (şekil şartına aykırılık).
Kamu Düzenine ve Genel Ahlaka Aykırılık: Örn. bir suçu işlemek veya birini köleleştirmek amacıyla yapılan sözleşme.
Fiil Ehliyeti Eksikliği (Sürekli Ayırt Etme Gücünden Yoksunluk): Örn. akıl hastası bir kişinin yaptığı sözleşme veya evlilik (TMK m. 145).
Konunun İmkânsız Olması: Örn. var olmayan bir şeyin satımı (objektif imkânsızlık).
Mutlak Butlanın Hukukî Sonuçları:
Geçersizlik Anı: İşlem baştan itibaren (ex tunc) geçersizdir ve hiçbir hukukî sonuç doğurmaz (Ölü doğmuş sayılır).
İleri Sürme Hakkı: Geçersizliği, menfaati olan herkes ileri sürebilir. Kamu düzenini ilgilendirdiği için, Cumhuriyet Savcısı bile dava açabilir (Örn. evlilikte mutlak butlan davası).
Hakim Tarafından Re’sen Dikkate Alınma: Hakim, butlan sebebini kendiliğinden (re’sen) araştırmak ve dikkate almak zorundadır.
Zaman Aşımı: Mutlak butlan zaman aşımına uğramaz. İşlem, geçersizliğini sürdürür ve zamanla geçerli hale gelmez.
İyileştirilemezlik: Taraflar, mutlak butlanla malul bir işlemi sonradan onaylayarak veya icazet vererek geçerli hale getiremezler.
İade Yükümlülüğü: İptal kararı verildiğinde, tarafların haksız zenginleşme hükümlerine göre birbirlerinden aldıklarını iade etme yükümlülüğü doğar.
Nisbi Butlan (Göreceli Hükümsüzlük/İptal Edilebilirlik)
Nisbi butlan, mutlak butlana kıyasla daha hafif bir sakatlık halidir ve işlemin, çoğunlukla iradeyi sakatlayan sebeplerle malul olması durumunda söz konusu olur. Nisbi butlan ile sakat bir işlem, başlangıçta geçerli bir hukukî işlemin tüm sonuçlarını doğurur. Ancak iradesi sakatlanan taraf, iptal hakkını kullanarak işlemi geçersiz kılma yetkisine sahiptir. Bu nedenle, nisbi butlanlı bir işleme iptal edilebilir işlem de denir.
Nisbi Butlan Sebepleri: İrade Sakatlıkları
Borçlar Kanunu‘nda ve Medeni Kanun‘da (özellikle evlilikte) düzenlenen başlıca nisbi butlan sebepleri şunlardır:
Yanılma (Hata – BK m. 30 vd.): İrade ile beyan arasında fark olması veya esaslı noktalarda yanılma. Örn. satın alınmak istenen eşya yerine başka bir eşyanın zannedilmesi.
Aldatma (Hile – BK m. 36 vd.): Bir tarafın kasten yanlış bilgi vererek diğer tarafın iradesini sakatlaması.
Korkutma (İkrah/Tehdit – BK m. 37 vd.): Ağır ve yakın bir tehlike tehdidi altında bir işlemin yapılmasına zorlanma.
Geçici Ayırt Etme Gücü Yoksunluğu: Örn. sarhoşluk, şiddetli ateş gibi geçici sebeplerle akli melekelerin yerinde olmaması.
Nisbi Butlanın Hukukî Sonuçları:
Geçerlilik Durumu: İşlem, iptal hakkı kullanılana kadar geçerlidir ve hüküm doğurur (Sakat doğmuş bebek metaforu).
İleri Sürme Hakkı: Butlanı ileri sürme hakkı, sadece iradesi sakatlanan tarafa aittir.
Hakim Tarafından Re’sen Dikkate Alınmaz: Hakim, nisbi butlan sebebini kendiliğinden (re’sen) dikkate alamaz; mutlaka iradesi sakatlanan tarafın iptal davası açması veya iptal beyanında bulunması gerekir.
Zaman Aşımı ve Hak Düşürücü Süreler: Nisbi butlan davası, hak düşürücü sürelere tabidir. Örneğin, Borçlar Hukuku’nda iptal hakkı, hata veya hilenin öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (BK m. 39/I). Evlilikte ise bu süreler Medeni Kanun’da özel olarak düzenlenmiştir (TMK m. 152). Bu süreler geçtikten sonra işlem kesin olarak geçerli hale gelir.
İyileştirilebilirlik: İptal hakkına sahip taraf, iptal hakkını kullanmaz veya süresinde dava açmazsa (sessiz kalırsa), işlem onaylanmış (icazet verilmiş) sayılır ve kesin olarak geçerli hale gelir.
Mutlak Butlanın Nisbi Butlana Dönüşmesi Ve Kısmi Butlan
Hukuk pratiğinde karşılaşılan karmaşık durumlardan biri de mutlak butlanın nisbi butlana dönüşmesi halidir. Bu durum özellikle evlilik hukukunda görülür. Örneğin, evlilik sırasında sürekli ayırt etme gücünden yoksun olan eşin, evlendikten sonra bu yeteneği kazanması halinde, mutlak butlan davası açma hakkı diğer ilgililer ve Cumhuriyet Savcısı için sona erer; dava açma hakkı artık sadece ayırt etme gücünü kazanan eşe ait olur ve bu durum butlanı nisbi butlana yaklaştırır (TMK m. 147/II).
Bir diğer önemli kavram ise kısmi butlandır. Bir hukukî işlemdeki birden fazla hükümden (madde, bent vb.) yalnızca bir veya birkaçının butlanla malul olması halinde, eğer butlan sebebi geri kalan hükümlerin geçerliliğini engellemiyorsa, sadece o kısım batıl sayılır ve işlemin geri kalanı geçerliliğini korur (Borçlar Kanunu m. 27/II). Bu ilke, sözleşme özgürlüğünü koruma amacı taşır ve tüm sözleşmenin geçersiz kılınmasını önler
Butlan Davaları Ve Usul Hukuku Yönü
Gerek mutlak butlan, gerekse nisbi butlan ileri sürülerek açılan davalar, ilgili hukukî işlemin geçersizliğinin tespiti veya iptali talebini içerir. Bu davalar, bozucu yenilik doğuran davalar olup, verilen butlan kararı işlemin baştan itibaren geçersiz olduğunu tespit eder.
Mutlak Butlan Davası: Cumhuriyet Savcısı veya ilgililer (menfaati olan herkes) tarafından açılabilir. Zaman aşımı söz konusu değildir. Evlilik hukuku gibi alanlarda butlan kararına kadar evlilik, geçerli bir evliliğin tüm sonuçlarını doğurur (TMK m. 156).
Nisbi Butlan Davası: Yalnızca iradesi sakatlanan taraf (veya yasal temsilcisi) tarafından açılabilir. Kesin sürelere (hak düşürücü sürelere) tabidir. İptal davası açılmazsa işlem geçerli kalır.
Av. Efehan Mihai ERGİNER
